Χημειοθεραπεία

Ορισμός

Η χημειοθεραπεία ειναι μια μορφή θεραπευτικής αγωγής κατά του καρκίνου. Η χημειοθεραπεία στηρίζεται στη χρήση φαρμάκων για την καταστροφή των καρκινικών κυττάρων. Μπορει να συνδυασθει με την ακτινοβολία και τις χειρουργικές επεμβάσεις.Η χημειοθεραπεία αρχισε να εφαρμόζεται απο το  1950 και απο τοτε χρησιμοποιοίται με επιτυχία σε πολλές μορφές καρκίνου του ανθρώπου και εχει αποδειχθει εξαιρετικά επιτυχής στον καρκίνο του μαστού.

Πως λειτουργεί

Ο κύριος στόχος της χημειοθεραπείας είναι η καταπολέμηση των καρκινικών κυττάρων. Αυτο επιτυγχάνεται με την εκλεκτική καταστροφή τους με παρεμβαση στις φυσιολογικές τους λειτουργίες

Υπάρχουν διάφορα χημειοθεραπευτικά φάρμακα που το καθένα εχει συγκεκριμένη αποτελεσματικότητα και προσβάλλει τα καρκινικά κύτταρα σε ορισμένη φάση της ζωής τους. Τις περισσότερες φορές  απαιτείται συνδυασμός χημειοθεραπευτικών φαρμάκων για την καλύτερη αντιμετώπιση των διαφόρων μορφών και σταδίων του καρκίνου του μαστου.

Η χημειοθεραπεία μόνη της η σε συνδυασμό με αλλες μορφές θεραπείας μπορει να εξαφανίσει εντελώς τον καρκίνο η μόνο να τον περιορίσει.

Η χημειοθεραπεία εκτός από το γεγονός ότι σκοτώνει τα καρκινικά κύτταρα, μπορεί να ανακουφίζει από τον πόνο που προκαλεί ο καρκίνος. Η ανακουφιστική δράση της χημειοθεραπείας όσον αφορά στην καταπολέμηση του πόνου, μπορεί συμβει και στα προχωρημενα στάδια της νόσου όταν ο καρκίνος δεν μπορεί να εξαλειφθεί και χρειάζεται καταπολέμηση  μονον του πόνου. Προσφέρει έτσι σημαντική βελτίωση της ποιότητας ζωής της  ασθενούς.

Πως χορηγείται

Η χημειοθεραπεία συνήθως χορηγείται απο το στόμα με την μορφή χαπιών η διαλυμάτων, η υποδόρια αλλά ο κύριος τροπος χορήγησης ειναι ενδοφλεβίως ειτε με γρήγορη χορήγηση ειτε με συνεχή εγχυση.Η συχνότητα χορήγησης μπορει να ειναι καθε ημέρα η καθε εβδομάδα η καθε τρεις εβδομάδες ανάλογα με το πρόγραμμα χημειοθεραπείας που εχει επιλεγεί.

Ενα πρόγραμμα χημειοθεραπείας μπορει να περιλαμβάνει την χορήγηση των διαφόρων φαρμάκων απο μονα τους η την χορήγηση συνδυασμων απο δυο, τρία, η περισσότερα φάρμακα.Ετσι εχουμε την μονοθεραπεία η την συνδυασμένη πολυχημειοθεραπεία.

Η χημειοθεραπεία μπορεί να χορηγηθεί σε νοσοκομείο, σε κλινική, στο ιατρείο ή στο σπίτι του ασθενούς. Συχνά υπάρχουν περίοδοι διακοπής για ανάκαμψη του οργανισμού μεταξύ των χορηγήσεων των φαρμάκων.

Πότε χορηγείται

Η χημειοθεραπεία  χορηγειται σε διάφορες φασεις της διαδρομής μιας κακοήθους νόσου.Ανάλογα με την χρονική στιγμή και την σχέση της με τις αλλες αντινεοπλασματικές θεραπείες αποκαλειται  προεγχειρητική οταν εχει στόχο την καταστροφή των καρκινικών κυττάρων προτού αυτά μετακινηθούν και προκαλέσουν μετάσταση του καρκίνου αλλα κυρίως την σμικρυνση του ογκου ωστε να γίνει εφικτή μια συντηρητική χειρουργική επέμβαση με ικανοποιητικό αισθητικό αποτέλεσμα.Οταν η θεραπεια χορηγείται μετα την χειρουργική επέμβαση απο καλειται επικουρική και σκοπό έχει  την καταστροφή των καρκινικών κυττάρων που πιθανώς να διέφυγαν κατα την διάρκεια της χειρουργικής επέμβασης με αποτέλεσμα την ελάττωση του κινδύνου επανεμφανισης του όγκου.Οταν η θεραπεία χορηγείται εκ νέου γιατί η νόσος επανεμφανίστηκε, τοτε ανάλογα με την σειρα χορήγησης χαρακτηρίζεται ως 1ης γραμμής 2ης γραμμής,3ης γραμμής εώ οταν διδεται για την καταπολέμηση των συμπτωμάτων καλείται ανακουφιστική η παρηγορική.

Τα είδη των φαρμάκων

Τα φάρμακα της χημειοθεραπείας  για τον καρκίνο του μαστου μπορούν να χωριστούν σε διάφορες κατηγορίες, ανάλογα με τον τρόπο δράσης τους,η την προέλευση τους και τη χημική δομή τους . Η γνώση του τρόπου δράσης των χημειοθεραπευτικών φαρμάκων είναι σημαντική για τον καθορισμό των πιθανών παρενεργειών.

Αλκυλιωτικοί  παράγοντες

Προκαλούν μόνιμες βλάβες στο γενετικό υλικό (DNA) των καρκινικών κυττάρων, με συνέπεια  τα τελευταια να οδηγούνται στον θάνατο.

Αντιμεταβολίτες

Οι αντιμεταβολίτες είναι μια οικογένεια φαρμάκων που παρεμβαινουν στα δομικά στοιχεία  του DNA και του RNA των καρκινικών κυττάρων.

Αντικαρκινικά αντιβιοτικά

Τα φάρμακα αυτά επηρεάζουν τοσο την δομή του DNA αλλά και ένζυμα απαραιτητα για  την αναπαραγωγή των καρκινικών κυττάρων.

Αναστολείς της τοποϊσομεράσης 

Τα φάρμακα αυτά παρεμβαίνουν σε  μια ομάδα ενζύμων που λέγονται τοποϊσομέρασες και βοηθούν την έλικα του DNA να χωρίζεται στα δύο, ώστε να γίνει ο πολλαπλασιασμός των καρκινικών κυττάρων. Δεν χρησιμοποιούνται στην θεραπεια του καρκίνου του μαστου

Αναστολείς της μίτωσης

Διακόπτουν τον κυτταρικό πολλαπλασιασμό στην φάση της  μίτωσης και οδηγουν τα καρκινικά κύταρα στον θάνατο.Τα περισσοτερα εχουν απομονωθει απο φυσικές πηγές οπως φυτα η θαλάσιοι σπογγοι.

Κορτικοστεροειδή

Τα κορτικοστεροειδή είναι φάρμακα όμοια με ορμόνες  που εκκρίνει ο ανθρώπινος οργανισμός. Όταν χορηγούνται για την αντιμετώπιση του καρκίνου θεωρούνται χημειοθεραπευτικά φάρμακα. Στους πάσχοντες από καρκίνο του μαστου , χορηγούνται ως αντιεμετικά, για την πρόληψη της ναυτίας και του εμέτου απο την χημειοθεραπεία. Χρησιμοποιούνται επίσης προφυλακτικά για την αποτροπή σοβαρών αλλεργικών αντιδράσεων πριν από τη χημειοθεραπεία αλλά και στους ασθενείς με εγκεφαλικές μεταστάσεις.

 

Παρενέργειες

Η χημειοθεραπεία εκτός απο την επιθυμητή της δράση εχει και ανεπιθύμητες ενέργειες.Αυτές διακρίνονται σε αμεσες που συμβαίνουν αμέσως μετα την χορήγηση της θεραπείας, οψιμες που συμβαίνουν μετα τις εξη πρώτες εβδομάδες απο την χορήγηση των φαρμάκων και απώτερες οταν εμφανίζονται μήνες η και χρόνια μετα την χορήγηση των χημειοθεραπευτικών παραγόντων. Η γνώση των παρενεργειών καθιστά τον ασθενή αλλά και το  οικογενειακό του περιβάλλον ικανό να αντιμετωπίσει αυτές τις δυσάρεστες και μερικές φορές επικίνδυνες καταστάσεις η ακόμα και να  βελτιώσει τις συνθήκες θεραπείας του, πάντοτε με τη συνεργασία  του θεράποντος ιατρού.Οι συνηθέστερες άμεσες ανεπιθύμητες ενεργειες (παρενέργειες) της χημειοθεραπείας  ειναι

  • ναυτία και έμετος
  • καταβολή και αδυναμία
  • αλωπεκία (τριχόπτωση απο τα μαλλιά της κεφαλής)
  • στοματίτιδα,γαστρίτιδα,κολίτιδα
  • δερματικά εξανθήματα.
  • αλλεργικές αντιδράσεις
  • λευκοπενία και πυρετό
  • αναιμία
  • θρομβοπενία και αιματώματα

Πιο αναλυτικά, η ναυτία και ο εμετος απο χημειοθεραπεία ηταν απο τις πλέον δυσάρεστες ανεπιθύμητες ενέργειες τα προηγούμενα χρόνια.Οχι πλέον.Τα τελευταία χρόνια ειναι διαθέσιμα αρκετα φάρμακα που αντιμετωπίζουν αποτελεσματικά αυτές τις παρενέργειες, ελαχιστοποιώντας τις πρακτικά.

Η απώλεια των μαλλιών (τριχόπτωση) αν και είναι «μη σημαντική» από ιατρικής πλευράς, αποτελεί μία από τις χειρότερες παρενέργειες για την ασθενή. Για τις περισσότερες ασθενεις, συνδέονται με την εικόνα του σωματικού τους εγώ και η απώλεια τους αποτελει σημαντική αλλοίωση αυτης της εικόνας. Δεν προκαλούν όλα τα χημειοθεραπευτικά φάρμακα τριχόπτωση, και το πλέον σημαντικό  είναι πως τα μαλλιά σχεδόν πάντοτε ξαναβγαίνουν, μετα την ολοκλήρωση της χημειοθεραπείας. Η τριχόπτωση συνήθως αρχίζει μέσα σε δύο με τρεις εβδομάδες από την έναρξη της θεραπείας και κορυφώνεται μέσα σε 1-2 μήνες. Η επανεμφάνιση των μαλλιών μπορεί να αρχίσει και πριν το τέλος της χημειοθεραπείας. Για την αλωπεκία  (τριχόπτωση) δεν υπάρχουν φάρμακα που να την αποτρέπουν.Υπάχουν λιγες θεραπευτικές επιλογές με φάρμακα που δεν προκαλούν αλωπεκία.Το συστημα ψυξης του τριχωτού της κεφαλής προσφέρει κάποια προστασία απο την αλωπεκία σε ορισμένες ασθενείς.

Οι αλλεργικές αντιδράσεις δεν μπορουν να προβλεφθούν Για ορισμένα φάρμακα όμως στα οποία συμβαίνουν συχνά, χορηγείται προφυλακτική αγωγή αρκετα αποτελεσματικά .

Μια απο τις πλέον σοβαρές ανεπιθυμητες ενέργειες ειναι η μυελοτοξικότητα.Αυτή εκδηλώνεται ως: αδυναμία παραγωγής λευκών αιμοσφαιρίων και κυρίως ουδετεροφίλων. Τα λευκά αιμοσφαίρια προστατεύουν τον οργανισμό μας από μολύνσεις. Λόγω της μείωσης του αριθμού τους εξαιτίας της χημειοθεραπείας, η άμυνα του οργανισμού του ασθενή είναι χαμηλή.  Η κατασταση αυτή μπορει να θέσει σε κίνδυνο την ασθενή γιατι την καθιστά ευαλωτη στις μικροβιακές λοιμώξεις. Για το λόγο αυτό συχνά ζητείται από την ασθενή να φροντίζει να παραμένει σε σχετική απομόνωση να καταναλώνει μόνο μαγειρεμένα  τρόφιμα και να φροντίζει να τηρεί αυστηρά τις συνθήκες  υγιεινής .Ο πυρετός είναι μια συχνή εκδήλωση αυτής της καταστασης η οποία οταν συμβει  χρειάζεται αμεση αντιμετώπιση.

Αλλη εκδήλωση της μυελοτοξικότητας ειναι η αναιμία. Τα ερυθρά αιμοσφαίρια μεταφέρουν οξυγόνο από τους πνεύμονες σε όλο το υπόλοιπο σώμα,προσφέροντας την απαραίτητη ενέργεια για τη λειτουργία του. Κατά τη διάρκεια της χημειοθεραπείας μπορεί να παρατηρηθεί μείωση στην παραγωγή ερυθρών αιμοσφαιρίων, με αποτέλεσμα την εμφάνιση αναιμίας η οποία μπορει να εκδηλωθεί με ωχρότητα στο δέρμα,δυσπνοια  καταβολή, αδυναμία, κακουχία, δυσανεξία στο ψύχος.

Αποτέλεσμα της μυελοτοξικότητας είναι και η θρομβοπενία, Τα αιμοπετάλια συμβάλλουν στην διακοπή της αιμορραγίας σε περίπτωση τραυματισμού. Η χημειοθεραπεία επιδρά και στα δικά τους επίπεδα, με αποτέλεσμα την εμφάνιση εκχυμώσεων(μελανιές) στο δέρμα και αιμορραγική διάθεση. η δυσάρεστη αυτή κατάσταση συμβαίνει όταν έχουν ελαττωθεί σημαντικά τα αιμοπετάλια στο αίμα της ασθενούς. Η ασθεής πρεπει να προφυλασεται απο διαφορα κοψίματα και μικροκακώσεις  και να χρησιμοποιει  ειδική οδοντόβουρτσας για την αποφυγή τραυματισμών στα ούλα.Εάν δεν αντιμετωπιστεί έγκαιρα μπορεί να αποβεί απειλητική για την ζωή.

Ο κατάλογος όμως δεν σταματά εδώ. Υπάρχει πιθανότητα να εντοπιστούν ανεπιθύμητες επιδράσεις και σε άλλα όργανα του σώματος. Είναι πολύ σημαντικό  να αναφέρονται στο θεράποντα  γιατρό όλα τα σχετικά συμπτώματα για να αντιμετωπισθούν έγκαιρα αλλά και να γίνουν οι απαραίτητες τροποποιήσεις στην θεραπευτική αγωγή (αλλαγή φαρμάκων, δοσολογικού σχήματος, τρόπου χορήγησης)

Κατά κανόνα οι περισσότερες ανεπιθύμητες ενέργειες παρέρχονται μετά το πέρας της θεραπείας, υπάρχει πιθανότητα όμως να εμφανισθούν οι όψιμες η και η απώτερες ακόμα δε και οι  μόνιμες. Οι κυριότερες από αυτές είναι:

Αμηνόρροια και   Στείρωση 

Ορισμένα, από τα φάρμακα που χρησιμοποιούνται στον καρκίνο του μαστού μπορεί να προκαλέσουν αμηνόρροια , η οποία, σε ορισμένες περιπτώσεις ανάλογα με την ηλικία της ασθενούς μπορεί να είναι μη αναστρέψιμη. Αν η ασθενής επιθυμεί να τεκνοποιήσει μετά την χημειοθεραπεία εάν συντρέχουν ορισμένες προϋποθέσεις και με την σύμφωνη γνώμη του θεράποντος πρέπει να προβεί σε συγκεκριμένες ενέργειες οπως  να διαφυλαχθούν ωάρια η και εμβρυα  για σκοπούς μεταγενέστερης τεχνητής γονιμοποίησης.

Η χημειοθεραπεία μπορεί να επηρεάσει τη σεξουαλικότητα συνήθως, όμως, επανέρχεται όταν διακόπτεται η θεραπεία. Είναι απαραίτητο να λαμβάνονται μέτρα προφύλαξης έναντι ανεπιθύμητης εγκυμοσύνη Η χημειοθεραπεία δεν αποτελεί επαρκές μέσον αντισύλληψης.

Τα περισσότερα αντικαρκινικά φάρμακα, επίσης, επιδρούν βλαπτικά στο έμβρυο, αν η ασθενής που τα λαμβάνει είναι έγκυος κατά τη διάρκεια της θεραπείας. Η λήψη μέτρων προφύλαξης κατά της σύλληψης είναι σημαντική για να διασφαλιστεί η υγεία του εμβρύου.

Αντιμετώπιση των παρενεργειών.

Το καθε  φάρμακο έχει τις δικές του ανεπιθύμητες ενέργειες. Αυτές μπορεί να είναι λιγότερο ή περισσότερο σοβαρές ανάλογα και με τη γενική κατάσταση της ασθενούς. Είναι πολύ σημαντικό η λεπτομερής  ενημέρωση των ασθενών απο τον θεράποντα ιατρό  τους για τις παρενέργειες που μπορει να παρουσιασθούν. Η ενημέρωση πρέπει να γίνεται πριν από την έναρξη της χημειοθεραπείας και ο ιατρος οφείλει να ειναι σιγουρος οτι εγινε αντιληπτή.

Οι παρενέργειες εξαρτώνται από το είδος και τη δόση του φαρμάκου που χορηγείται. Υπάρχουν μέτρα τα οποία μπορεί να λάβει ο ασθενής για να αποφύγει ή να μετριάσει την ισχύ των παρενεργειών της χημειοθεραπείας.Ειναι πολύ σημαντικό να τονισθει οτι η υποστηρικτική αγωγή εκανε αλματα και ετσι υπάρχουν τα κατάλληλα υποστηρικτικά φάρμακα για τις περισσότερες και πλέον επικίνδυνες ανεπιθυμητες ενέργειες οπως ειναι ο πόνος,η ναυτία και ο εμετος και η μυελοτοξικότητα.

Ο κάθε ασθενής, μέσω ειλικρινούς και ανοιχτής συζήτησης με το ιατρο που τον φροντίζει και την οικογένειά του, οφείλει να αποφασίσει πόσες και ποιες προσαρμογές θα κάνει στις διατροφικές του συνήθειες,στην κοινωνική του ζωή,στις ωρες εργασίας και στην βαρύτητα της ,στην ενδυση του ακόμα και στον τρόπο διασκέδασης του και ποιες ειναι οι επιδράσεις της χημειοθεραπείας στα παραπάνω. Επισης είναι σημαντικό να ενημερώνουν το γιατρό τους για άλλα φάρμακα  που  λαμβάνουν διοτι πιθανόν να υπάρχουν  αλληλεπιδράσεις μεταξύ χημειοθεραπείας και ορισμένων άλλων φαρμάκων οπως ασπιρίνη, αντιβηχικά η υπνωτικά φάρμακα.

Οι ιατροι ειναι αριστα ενημερωμένοι για την πιθανή εμφάνισητων ανεπιθυμητων ενεργειών και του καλύτερου τρόπου αντιμετώπισης τους. Η στενή παρακολούθηση της ασθενούς που λαμβάνει χημειοθεραπεία ή η εισαγωγή της στο νοσοκομείο, επιτρέπουν την έγκαιρη αντιμετώπιση των επιπλοκών. Οι γιατροί χρησιμοποιούν διάφορες μεθόδους,και εξετάσεις για να αξιολογούν την εξέλιξη και ανταπόκριση της νόσου στην θεραπεία όπως επίσης και την ανοχή  της ασθενούς  στη χημειοθεραπεία .

Η ασθενής που λαμβάνει  χημειοθεραπεία πρέπει να ενημερώνει το γιατρό της εάν παρουσιάζει πυρετό, ρίγος, εξάνθημα, πρήξιμο των χεριών, ποδιών ή μέρους του προσώπου τους, εμετούς, διάρροια, αίμα στα ούρα ή στα κόπρανα, αιμορραγία ή μώλωπες, δυσκολίες στην αναπνοή, έντονο πονοκέφαλο και ανεξήγητο πόνο που είναι έντονος και διαρκεί. Επίσης εάν δημιουργηθεί πόνος, κοκκίνισμα, πρήξιμο στο σημείο που έχει χορηγηθει ενδοφλέβια η χημειοθεραπεία, πρέπει να ενημερώνεται ο γιατρός. Υπάρχουν τοπικές ή γενικές θεραπείες που μπορούν να βοηθούν. Επίσης μπορούν να ληφθούν μέτρα για την ελαχιστοποίηση πιθανοτήτων πρόκλησης ξανά του ιδίου προβλήματος.

Καρκίνος του μαστού και εγκυμοσύνη

Τα χημειοθεραπευτικά φάρμακα όταν χρησιμοποιηθούν στην αρχή της εγκυμοσύνης, έχουν τον κίνδυνο να προκαλέσουν συγγενείς ανωμαλίες. Για αυτό εάν μια γυναίκα είναι ή πιθανόν να είναι έγκυος, πρέπει να ενημερώνει το γιατρό της.Μετά το 1ο τρίμηνο της κύησης ορισμένα αντιαρκινικά φάρμακα μπορουν να χορηγηθούν με ασφάλεια τοσο για το εμβρυο οσο και για την ασθενή.Για τις γυναίκες που εχουν ηδη νοσήσει απο καρκίνο του μαστου και επιθυμούν να κυοφορήσουν δεν υπάρχουν μειζονες αντενδείξεις.Πρέπει ομως να προηγειται εξαντλητική συζήτηση με τον θεράποντα ιατρό τους.Η αμηνόρροια μετα απο χημειοθεραπεία δεν αποτελεί αξιοπιστη μεθοδο αντισύλληψης και οι γυναικες με ca μαστου πρεπει να το εχουν πάντοτε υπόψη τους.

 

Χημειοθεραπεία και οικογένεια.

Το οικογενειακό και φιλικό περιβάλλον της ασθενούς οφείλει να της συμπαρασταθεί συναισθηματικά και να την στηρίξει ψυχολογικά κατά τη διάρκεια της χημειοθεραπείας. Παράλληλα πρεπει να ληφθει μέριμνα για θέματα  πρακτικής φύσης  και καθημερινότητας που μπορεί να πάρει κάποιος για να ενισχύσει τον ασθενή στην προσπάθειά του και τα οποία καθόλου δεν υπολλειπονται σε σημασία απο τα ψυχολογικά.Φυσικά ειναι σημαντικό  η ίδια η ασθενής να ενημερώνει για αυτά τους ανθρώπους στο περιβάλλον της, απαλλάσσοντάς τους έτσι από την αμηχανία και παρέχοντάς τους τη δυνατότητα να συμβάλλουν δημιουργικά στην επίπονη προσπάθεια της.

Παραδειγματα ενεργους συμμετοχής ειναι η παρασκευή γευμάτων ανάλογα με την ορεξη και τις δυνατότητες της ασθενούς,ροφημάτων στα ενδιάμεσα διαστήματα η ακομα και η ολοκλήρωση εργασιών που η αθενής προσωρινά δεν μπορει να επιτελέσει.

Είναι πολύ σημαντικό η ασθενής να μην αποκλείσει την οικογένεια και τους φίλους του από τη δοκιμασία της. Αντίθετα, οφείλει να εκφράζει συχνά την αγάπη και την εκτίμησή της προς αυτούς και την σημασία της συμμετοχής τους. Αυτό θα τους παρέχει κίνητρο και θα τους προφυλλάσσει απο την κόπωση των φροντιστών.